Czym jest VDR – Vitamin D Receptor?

VDR (Vitamin D Receptor) Receptor witaminy D jest białkiem należącym do rodziny receptorów
jądrowych, który pośredniczy w działaniu aktywnej formy witaminy D (1,25-dihydroksywitaminy
D3) na poziomie komórkowym. Po związaniu aktywnej formy witaminy D (1,25(OH)₂D₃ – kalcytriol)
przemieszcza się on do jądra komórkowego i reguluje ekspresję setek genów.

Gen VDR kodujący receptor dla witaminy D znajduje się na długim ramieniu chromosomu 12(12q13.1). Zgodnie z aktualnymi badaniami obecność receptorów jądrowych VDR (ang. Vitamin D Receptor), na które oddziałuje kalcytriol – aktywna forma witaminy D3 – nie ogranicza się wyłącznie do komórek kostnych i kanalików nerkowych, ale występuje w większości komórek organizmu jak wyżej). Receptor VDR znajduje się zatem m.in. również w: nadnerczach, przytarczycach, gruczole krokowym, gruczole sutkowym, jelicie cienkim i grubym, komórkach β trzustki, limfocytach, sercu, ścianach naczyń krwionośnych, a także mózgu. Kalcytriol kontroluje transkrypcję ponad 200 genów. Działanie witaminy D na ludzki organizm warunkując szereg różnych procesów jest niezwykle
wszechstronne.

Mechanizm działania VDR:

• Witamina D3 → w wątrobie: 25(OH)D
• W nerkach → 1,25(OH)₂D (forma aktywna)
• 1,25(OH)₂D wiąże się z VDR
• VDR łączy się z RXR (retinoid X receptor)
• Kompleks VDR-RXR przyłącza się do VDRE (Vitamin D Response Elements) w DNA
• Regulacja transkrypcji genów

VDR odgrywa kluczową rolę w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej organizmu, wpływając na ekspresję genów odpowiedzialnych za wchłanianie wapnia w jelitach oraz mineralizację kości. Ponadto receptor witaminy D uczestniczy w regulacji procesów immunologicznych, proliferacji i różnicowania komórek, a także w modulacji odpowiedzi zapalnej.

Obecny stan wiedzy pozwala stwierdzić, iż polimorfizmy genu VDR mogą być związane z predyspozycją do rozwoju różnych schorzeń, w tym osteoporozy, chorób autoimmunologicznych, nowotworów oraz zaburzeń metabolicznych. Badania nad receptorem witaminy D dostarczają cennych informacji na temat potencjalnych celów terapeutycznych w leczeniu chorób związanych z zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej oraz funkcjonowania układu odpornościowego.

Czym jest polimorfizm genetyczny?

Kwas dezoksyrybonukleinowy (DNA) zbudowany jest z liniowo ułożonych czterech typów nukleotydów: adeninowego, tyminowego, cytozynowego i guaninowego. Sekwencja nukleotydów, czyli ich kolejność w łańcuchu DNA, tworzy informację genetyczną mówiącą o kolejności aminokwasów składających się na białko kodowane przez dany gen.

Polimorfizm genetyczny jest zjawiskiem polegającym na zmienności w obrębie kodu DNA. Dzięki temu, posiadając tę samą informację genetyczną wyglądamy inaczej i nasze metabolizmy różnią się. Polimorfizm genetyczny to odmienne sekwencje nici DNA w tych samych miejscach w genomie. Polimorfizmy nie dotyczą wszystkich miejsc w genomie, są bowiem takie sekwencje, które u każdego są indywidualne, oraz takie, które są typowe dla danej rodziny lub populacji.

Skutki polimorfizmów związanych z VDR:

Gorsza odpowiedź na witaminę D
● niższa aktywność receptorowa mimo prawidłowego 25(OH)D
● potrzeba wyższego poziomu witaminy D do uzyskania efektu biologicznego

Układ kostny
● mniejsza gęstość mineralna kości
● większe ryzyko osteopenii / osteoporozy

Układ nerwowy
● większa podatność na obniżony nastrój
● większa wrażliwość na niedobory witaminy D

Układ immunologiczny
● większa skłonność do chorób autoimmunologicznych
● większa reaktywność zapalna

Włosy
VDR jest kluczowy dla cyklu włosa. Ciężkie mutacje powodują nawet alopecję.
Łagodniejsze polimorfizmy mogą:
● pogarszać regenerację mieszków
● zwiększać wrażliwość na niedobór witaminy D
● nasilać telogen effluvium

Objawy w praktyce
U osób z mniej korzystnymi wariantami można obserwować:
● niski poziom ferrytyny mimo suplementacji
● przewlekłe zmęczenie przy „prawidłowej” witaminie D
● wahania nastroju sezonowe
● skłonność do stanów zapalnych
● słabszą odpowiedź na standardowe dawki witaminy D
● większą retencję wody przy stanach zapalnych
● stabilność mRNA
● poziom ekspresji VDR

Co jest ważniejsze niż sam VDR?
● aktywność 1-α-hydroksylazy (konwersja do aktywnej formy)
● poziom PTH
● magnez
● stan jelit (wchłanianie)
● ferrytyna i ogólny status odżywienia